Jill Lepore, Harvard-historica en New Yorker-auteur, stelt dat we te maken hebben met een groeiend verschijnsel dat zij de kunstmatige staat noemt. Dat is een vorm van bestuur waarin bedrijven en machines taken van de democratische overheid overnemen. Volgens haar ondermijnt dat de democratie en vergroot het risico op macht zonder verantwoording.

Wat bedoelt Lepore met de "kunstmatige staat"?

Met de term bedoelt Lepore dat private bedrijven steeds vaker rollen gaan vervullen die vroeger door de overheid werden gedaan. Het gaat niet om technologie an sich, maar om wie de macht heeft en hoe die macht tot stand komt.

Ze benadrukt dat dit proces niet plotseling gebeurde. Soms begonnen technologische ingrepen met goede bedoelingen: sneller, goedkoper en efficiënter besturen. Maar in de loop van zo'n 20 tot 25 jaar werd dat vaak een doel op zich, en begonnen sommige ondernemers expliciet te dromen van een wereld waarin staten minder belangrijk zijn.

Hoe nemen techbedrijven staatsfuncties over?

Lepore laat zien dat bedrijven en hun leiders soms de verschijningsvormen en taken van overheden aannemen. Voorbeelden:

• Ze formuleren interne regels en ethische codes alsof het wetten zijn.

• Ze modereren publiek debat op hun platforms en bepalen zo welke meningen zichtbaar zijn.

• Ze bouwen infrastructuur en datacenters die lokale beslissingen en ruimtegebruik beïnvloeden.

Bedrijven doen dit niet altijd vanuit kwaadwilligheid. Vaak gaat het om zakelijke doelen: gebruikers aantrekken, efficiëntie, nieuwe markten. Maar het gevolg kan zijn dat belangrijke keuzes worden gemaakt zonder democratische controle.

Voorbeelden: van reclamecampagnes tot ‘AI-president’

Lepore haalt enkele voorbeelden aan die laten zien hoe de droom van een technocratische toekomst is gegroeid. Apple’s beroemde reclame rond de lancering van de Macintosh in 1984 zette de computer neer als bevrijding van grote, onpersoonlijke machines. Later veranderde de werkelijkheid: platforms als Twitter werden onverwacht politieke instrumenten, en bedrijven zijn gaan denken in termen van regels, grondrechten en constituties voor hun systemen.

Sommige leiders in de techwereld spreken zelfs openlijk over ideeën die klinken als vervanging van politieke instituties. Dat bereik je niet zomaar; het ontstond geleidelijk door technologische innovaties en politieke keuzes (zoals bepaalde wetten uit de jaren 90) die de richting bepaalden.

De rol van sciencefiction

Lepore onderzoekt ook hoe sciencefiction dit beeld al lang vertelt. Verhalen vanaf de 19e eeuw waarschuwen voor samenlevingen waarin machines de regie overnemen. Een klassiek voorbeeld is E. M. Forster’s verhaal "The Machine Stops" (1909): mensen leven in afgesloten kamers, alles wordt geregeld door een machine, en zodra die machine faalt, stort de samenleving in.

Sciencefiction doet twee dingen:

• Het reflecteert bestaande angsten over techniek en macht.

• Het biedt verschillende scenario’s, soms als waarschuwing, soms als utopie.

Lepore vindt dat sommige techleiders waarschuwingen uit zulke verhalen letterlijk nemen als een handleiding, in plaats van als kritische reflectie.

Waarom Lepore denkt dat de kunstmatige staat gedoemd is

Volgens Lepore botst de logica van een volledig door technologie geregeerde samenleving op de grenzen van de natuurlijke wereld. Een systeem dat steeds meer resources en energie vraagt, vernielt uiteindelijk de omgeving waarop het zelf afhankelijk is. Veel sciencefiction eindigt daarom met falen of conflict tussen de kunstmatige systemen en de natuur.

Daarnaast laat publieke verzet zien dat mensen wel degelijk waken over lokale belangen. Voorbeelden van weerstand tegen datacenters of andere grote projecten tonen dat inwoners vragen stellen over waterverbruik, energie, natuurwaarden en banen. Als gekozen bestuurders deze zorgen negeren, kan dat politieke kosten opleveren.

Wat kunnen we ervan leren?

Lepore roept niet op tot technofobie. Ze zegt duidelijk dat technologie veel goeds kan brengen. Haar zorg is dat beslissingen die grote gevolgen hebben, in een democratie gemaakt moeten worden met inspraak van de burgers.

Ze pleit ook voor meer historische reflectie bij technologische ontwikkeling. Geschiedenis helpt vragen te stellen zoals:

• Welke voorbeelden uit het verleden laten zien hoe regels en controles ontstonden?

• Hoe werden eerdere technologische doorbraken ingekaderd met wetten en verantwoordelijkheden?

Tot slot wijst Lepore op politiek werk: publieke besluitvorming over projecten zoals datacenters, regelgeving over data en transparantie over wie beslist, zijn essentieel om te voorkomen dat private macht zonder remmen groeit.

Conclusie

Jill Lepore waarschuwt dat het probleem niet de techniek zelf is, maar de verschuiving van macht naar private bedrijven die staatsachtige taken overnemen. Sciencefiction heeft dergelijke scenario’s lang voorspeld en kan ons helpen waakzaam te blijven. Om te voorkomen dat democratische zeggenschap verschrompelt, moeten inwoners en gekozen politici betere vragen stellen over wie beslist, waarom en met welke gevolgen.